Polski sąd zastosował białoruskie przepisy. Zaskakujący finał międzynarodowego procesu gospodarczego

• Dla wielu przedsiębiorców sam fakt skierowania sprawy do polskiego sądu oznacza przekonanie, że spór będzie oceniany wyłącznie według polskich przepisów. Tymczasem w praktyce międzynarodowego obrotu gospodarczego sytuacja wygląda zupełnie inaczej. W sprawie rozpoznawanej przez Sąd Rejonowy Szczecin–Centrum pod sygnaturą X GC 897/24 sąd doszedł do wniosku, że mimo prowadzenia procesu w Polsce konieczne jest zastosowanie prawa białoruskiego.

Rozstrzygnięcie oparto na art. 38 ust. 1 Umowy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białoruś o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych z 26 października 1994 r. Przepis ten stanowi, że zobowiązania ze stosunków umownych podlegają prawu państwa, na którego terytorium została zawarta umowa, chyba że strony postanowią inaczej.

W praktyce oznaczało to konieczność analizy białoruskiego kodeksu cywilnego przez polski sąd gospodarczy.

Białoruski kodeks cywilny przed polskim sądem

To właśnie ten element stał się jedną z najbardziej nietypowych części postępowania. Sąd musiał ocenić skutki niewykonania umowy nie według polskiego kodeksu cywilnego, lecz według przepisów obowiązujących w Republice Białoruś.

W uzasadnieniu wskazano, że prawo białoruskie nie zawiera odrębnej definicji zaliczki ani szczegółowej regulacji dotyczącej jej zwrotu. W konsekwencji sąd zakwalifikował roszczenie jako przypadek bezpodstawnego wzbogacenia w rozumieniu art. 971 białoruskiego kodeksu cywilnego.

To bardzo istotna kwestia praktyczna. W sporach transgranicznych nawet podstawowe pojęcia handlowe mogą być interpretowane inaczej niż w polskim porządku prawnym.

Sąd analizował skutki jednostronnego zakończenia współpracy

W toku postępowania istotne znaczenie miało także ustalenie, czy pomiędzy stronami doszło do definitywnego zakończenia stosunku umownego. Sąd odwołał się do art. 420 ust. 2 i 3 białoruskiego kodeksu cywilnego, zgodnie z którym jednostronna odmowa wykonania umowy może prowadzić do jej rozwiązania, jeżeli jest dopuszczalna przez przepisy lub porozumienie stron.

W uzasadnieniu podkreślono, że o rozwiązaniu umowy świadczyły działania obu stron, w tym wezwania do zwrotu zaliczki oraz faktyczne zakończenie współpracy handlowej. To właśnie na tej podstawie sąd uznał, że zatrzymywanie pieniędzy przez pozwanego nie znajduje już uzasadnienia kontraktowego.

Pozwany próbował rozszerzyć pojęcie „tego samego stosunku prawnego”

Jednym z najbardziej interesujących elementów sporu była argumentacja dotycząca potrącenia.

Pozwany twierdził, że wszystkie umowy zawierane pomiędzy stronami należy traktować jako jeden szeroki stosunek gospodarczy realizujący wspólny cel ekonomiczny. W praktyce miało to pozwolić na potrącenie roszczeń wynikających z wcześniejszych kontraktów z obowiązkiem zwrotu zaliczki dochodzonej w procesie.

Sąd nie zaakceptował tej argumentacji. W uzasadnieniu wskazano, że art. 203¹ k.p.c. wymaga, aby wierzytelność objęta zarzutem potrącenia pochodziła z tego samego stosunku prawnego co wierzytelność dochodzona pozwem, chyba że spełnione zostaną szczególne przesłanki ustawowe. Sąd podkreślił, że wcześniejsze umowy handlowe nie mogą automatycznie zostać „połączone” z nowym kontraktem wyłącznie dlatego, że strony prowadziły stałą współpracę gospodarczą.

Powołanie się na orzecznictwo Sądu Najwyższego

W uzasadnieniu odwołano się również do wyroku Sądu Najwyższego z 7 listopada 2008 r., II CSK 243/08. Orzeczenie to podkreśla, że oświadczenie o potrąceniu ma charakter materialnoprawny i wywołuje skutki jedynie przy spełnieniu ustawowych przesłanek.

Sąd uznał, że w analizowanej sprawie przesłanki te nie zostały spełnione, ponieważ wierzytelności wskazywane przez pozwanego dotyczyły innych umów niż roszczenie objęte pozwem.

Odsetki ustalane według wskaźników Narodowego Banku Republiki Białorusi

Nietypowe było także rozstrzygnięcie dotyczące odsetek.

Powód domagał się odsetek za opóźnienie w transakcjach handlowych przewidzianych przez prawo polskie. Sąd uznał jednak, że skoro prawem właściwym pozostaje prawo białoruskie, zastosowanie znajduje art. 366 białoruskiego kodeksu cywilnego. W efekcie wysokość odsetek została ustalona według stopy refinansowej Narodowego Banku Republiki Białorusi wynoszącej 9,5% rocznie.

To pokazuje, że w sporach międzynarodowych nawet sposób obliczania odsetek może zostać całkowicie oderwany od polskich realiów prawnych.

Coraz więcej sporów z elementem prawa obcego

Sprawa prowadzona przez AIF Kancelaria oraz radcę prawnego Rafała Ptaka z Kancelarii Ptak i Wspólnicy pokazuje rosnące znaczenie sporów, w których polskie sądy muszą stosować przepisy zagraniczne.

Dla przedsiębiorców oznacza to przede wszystkim jedno — przy zawieraniu umów międzynarodowych ogromne znaczenie ma nie tylko treść kontraktu, ale również:
prawo właściwe,
miejsce zawarcia umowy,
sposób prowadzenia korespondencji,
oraz konstrukcja zapisów dotyczących jurysdykcji i odpowiedzialności stron.

W praktyce to właśnie te elementy coraz częściej przesądzają o wyniku procesu.

FAQ

Czy polski sąd może stosować prawo białoruskie?

Tak. Jeżeli wynika to z umowy stron albo z przepisów prawa międzynarodowego prywatnego, polski sąd może stosować przepisy obowiązujące w Republice Białoruś.

Od czego zależy wybór prawa właściwego dla umowy?

Kluczowe znaczenie ma miejsce zawarcia umowy, treść kontraktu oraz ewentualny wybór prawa dokonany przez strony.

Czy przedsiębiorca może potrącić wierzytelności z innych umów?

Nie zawsze. Zgodnie z art. 203¹ k.p.c. zarzut potrącenia w procesie gospodarczym podlega istotnym ograniczeniom i co do zasady powinien dotyczyć tego samego stosunku prawnego.

Czy korespondencja e-mail może być dowodem w sądzie?

Tak. W sporach gospodarczych wiadomości e-mail bardzo często stanowią jeden z najważniejszych dowodów potwierdzających przebieg współpracy, składane oświadczenia i ustalenia stron.

Czy sankcje wobec Białorusi automatycznie zwalniają z wykonania umowy?

Nie. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy. Samo powołanie się na sankcje nie oznacza jeszcze wygaśnięcia zobowiązania lub prawa do zatrzymania środków kontrahenta.

Jak ustalane są odsetki w sprawach z elementem zagranicznym?

Jeżeli sąd stosuje prawo obce, odsetki również mogą być ustalane według przepisów tego państwa, a nie według polskich regulacji dotyczących odsetek handlowych.

Czy przedsiębiorca z Białorusi może skutecznie dochodzić należności przed polskim sądem?

Tak. W praktyce polskie sądy regularnie rozpoznają sprawy gospodarcze z udziałem przedsiębiorców z Białorusi, o ile istnieją podstawy jurysdykcji krajowej.